Αρχική σελίδα » Προγράμματα προαγωγής ψυχικής υγείας » Πρώιμη παρέμβαση σε οικογένειες βρεφών και νηπίων

Πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης σε οικογένειες βρεφών και νηπίων.

Επιστημονικός Υπεύθυνος: Γεράσιμος Κολαΐτης, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής Νοσοκομείο Παίδων "Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ"

Εκτελεστική Υπεύθυνη: Έφη Λάγιου- Λιγνού, MPsychPsych, Ψυχοθεραπεύτρια παιδιών και εφήβων, Επόπτρια κλινικού έργου Παιδοψυχιατρικής Κλινικής Νοσοκομείο Παίδων "Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ"

Προσωπικό

Αγγέλου Ευαγγελία-Ψυχολόγος, Αλεξανδρή Αλεξάνδρα-Ψυχολόγος, Αναγνωστάκη Λήδα-Ψυχολόγος,Βασιλοπούλου Βασιλική-Ψυχολόγος, Βιντερσχόβεν Ζερβάκη Μαρί Άνζ-Ψυχοθεραπεύτρια,Κόλλια Ήρα-Ψυχολόγος, Λασκαράτου Παυλίνα-Ψυχολόγος,Μπαρτζώκη Αιμιλία-Ψυχολόγος,Ναυρίδη Ευανθία-Ψυχολόγος, Ντρέ Βασιλική-Επισκέπτρια Υγείας,Παπαδάκη Μαρία Ιουλία-Παιδοψυχίατρος,Τσελίκα Μαρία-Ψυχολόγος, Φυρίγου Αντωνία-Ψυχολόγος, Χασιλίδη Σοφία-Ψυχολόγος, Χαροκόπου Αθανασία-Παιδοψυχίατρος.

Οι επαγγελματίες που ασχολούνται με την παιδική ψυχική υγεία διαπιστώνουν την ύπαρξη διαταραχών της ψυχικής εξέλιξης από τους πρώτους κιόλας μήνες της ζωής ενός βρέφους.  Τα τελευταία 30 χρόνια  έχουν αναπτυχθεί ποικίλες τεχνικές παρέμβασης για την προαγωγή της ψυχικής υγείας την πρόληψη και την θεραπεία βρεφών και νηπίων. Είναι ευρέως αναγνωρισμένη από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα η τεράστια σημασία της έγκαιρης ψυχοκοινωνικής πρόληψης για την προαγωγή της υγιούς ανάπτυξης και της ομαλής ένταξης των παιδιών στο σχολικό περιβάλλον. Έλλειψη έγκαιρης και αποτελεσματικής αντιμετώπισης των πρώιμων διαταραχών, καταλήγει σε διαταραχές της εφηβικής αλλά και της ενήλικης ζωής με αυξημένο προσωπικό, κοινωνικό και οικονομικό κόστος. Προγράμματα πρώιμης παρέμβασης έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά και έχουν επισημάνει βελτίωση τόσο στα ίδια τα παιδιά όσο και στους γονείς. Το προτεινόμενο πρόγραμμα επιδιώκει να προσφέρει: α. συνεργασία με φορείς με αντίστοιχο έργο, β. βραχεία θεραπευτική παρέμβαση με γονείς και βρέφη/ νήπια και εκπαίδευση θεραπευτών ή επαγγελματιών ψυχικής υγείας στην τεχνική αυτή, δ. ομάδες νηπίων και εκπαίδευση θεραπευτών ή επαγγελματιών ψυχικής υγείας στο θεραπευτικό αυτό έργο, ε. έρευνα στο συναφές επιστημονικό πεδίο.

Ανάλυση περιβάλλοντος                                                                                                                             

Οι επαγγελματίες που ασχολούνται με την παιδική ψυχική υγεία διαπιστώνουν την ύπαρξη διαταραχών της ψυχικής εξέλιξης από τους πρώτους κιόλας μήνες της ζωής ενός βρέφους.  Στην κλινική μας πράξη δεχόμαστε παράπονα για βρέφη, που από πολύ νωρίς κλαίνε γοερά χωρίς εμφανή λόγο, διαπιστώνουμε καταστάσεις έντασης ή διέγερσης, ή άλλες εκδηλώσεις ενδεικτικές υπέρμετρου άγχους. Συναντάμε βρέφη που αποφεύγουν το στήθος ή/και το βλέμμα της μητέρας, δεν αντέχουν να περιμένουν, ή  δεν αντέχουν αλλαγές, παρουσιάζουν άπνοιες, δεν αναπτύσσονται κανονικά, ‘δεν παίρνουν βάρος’, παρουσιάζουν λειτουργικές διαταραχές (διαταραχές στην πρόσληψη τροφής, οισοφαγική παλινδρόμηση, διαταραχές ύπνου) χωρίς οργανική αιτιολογία.

Τα τελευταία 30 χρόνια  έχουν αναπτυχθεί ποικίλες τεχνικές παρέμβασης για την προαγωγή της ψυχικής υγείας την πρόληψη και την θεραπεία βρεφών και νηπίων (όπως: Hampstead Parent Infant Clinic London, Tavistock Clinic, Centre Alfred Binet Paris, Washington Research Institute, Children National Medical Center, USA, Unit of Child Psychiatry, Carolinska Institute,  The colic clinic, USA, Centre d’etude de la famille-Switzerland, κ.ά.) 

Είναι ευρέως αναγνωρισμένη από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα η τεράστια σημασία της έγκαιρης ψυχοκοινωνικής πρόληψης για την προαγωγή της υγιούς ανάπτυξης και της ομαλής ένταξης των παιδιών στο σχολικό περιβάλλον. Αντικείμενο της μονάδας πρώιμης παρέμβασης εκτός από την διάγνωση και θεραπεία των πρώιμων ψυχικών διαταραχών είναι και η έρευνα για την εμβάθυνση και κατανόηση των  ψυχοκοινωνικών  λειτουργιών του βρέφους και της οικογένειας, των αλληλεπιδράσεων τους και  των παθολογικών εκτροπών.

 

Έλλειψη έγκαιρης και αποτελεσματικής αντιμετώπισης των πρώιμων διαταραχών, καταλήγει σε διαταραχές της εφηβικής αλλά και της ενήλικης ζωής με αυξημένο προσωπικό, κοινωνικό και οικονομικό κόστος (Angold & Costello, 1995).

Ανάλυση προβλήματος & επιστημονική τεκμηρίωση                                                                  

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η πρώιμη πρόληψη και η προαγωγή της ψυχικής υγείας των παιδιών αποδεικνύεται εξαιρετικά σημαντική. Αποκτά δε ιδιαίτερη σημασία όταν απευθύνεται  σε πληθυσμό που διατρέχει κίνδυνο για κάποιας μορφής ψυχοκοινωνική δυσλειτουργία. Προγράμματα πρώιμης παρέμβασης έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά και έχουν επισημάνει βελτίωση τόσο στα ίδια τα παιδιά όσο και στους γονείς  (Aronen et al., 1993, Olds et al., 2000).  Ένα γεγονός, όμως, που επίσης επισημαίνεται στη διεθνή βιβλιογραφία, είναι ότι τα προγράμματα πρώιμης παρέμβασης και ιδιαίτερα αυτά που απευθύνονται σε πληθυσμούς με υψηλό βαθμό ανάγκης, έχουν δύο αδυναμίες που περιορίζουν την αποτελεσματικότητα και τη βιωσιμότητά τους: υψηλό κόστος και έλλειψη δυνατότητας πρόσβασης στο γενικό πληθυσμό.

Οι πρώιμες παρεμβάσεις είναι προληπτικές ή θεραπευτικές, αναλόγως της ποιότητας της διαταραχής. Προληπτικές δράσεις απαιτούνται στις καταστάσεις υψηλού κινδύνου (Layiou-Lignos, 2005). Σημαντικές είναι οι δράσεις δημιουργίας δικτύων συνεργασίας των υπηρεσιών και ειδικών που εμπλέκονται στην προληπτική εργασία με τις οικογένειες, έτσι ώστε να αναπτυχθούν συνθήκες ευνοϊκές για την ομαλή εξέλιξη των παιδιών (Davis, Tσιάντης, Λάγιου-Λιγνού, 2002).

Προγράμματα προληπτικής παρέμβασης καθίστανται πολύ πιο εφικτά εάν αξιοποιήσουν και ενσωματωθούν σε ήδη υπάρχουσες δομές, οι οποίες έρχονται σε επαφή με το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού, όπως  είναι οι υπηρεσίες πρωτοβάθμιας περίθαλψης. Η εμπειρία από την εφαρμογή προγραμμάτων προληπτικής παρέμβασης έχει καταδείξει την αποτελεσματικότητά τους, όταν αυτά ενσωματώνονται σε ήδη υπάρχουσες δομές (Rae-Grant, 1991). “Αν δεχτούμε ότι μια καλή και αμοιβαία ικανοποιητική σχέση γονέα-παιδιού αποτελεί τη βάση της κατοπινής ψυχικής υγείας, οποιαδήποτε παρέμβαση στην πρώιμη δυάδα γονέα-βρέφους είναι το πιο σημαντικό προληπτικό μέτρο που μπορούμε να πάρουμε για την μελλοντική ευημερία του παιδιού. Η οικογένεια του σήμερα είναι το παιδί του αύριο” (Ι. Τσιάντης, 1991, σελ. 16-17).

Θεωρητικό πλαίσιο

Η συγκεκριμένη ψυχαναλυτική συνεισφορά σε αυτό το πεδίο έγκειται στην αναγνώριση των ασυνείδητων διαστάσεων της σχέσης γονιού-βρέφους και των ευρύτερων οικογενειακών δυναμικών που αναπτύσσονται. Αυτά περιλαμβάνουν την αλλαγή στη σχέση του ζευγαριού, όταν γεννιέται ένα μωρό, τον αντίκτυπο των σχέσεων ανάμεσα στα αδέρφια, καθώς και  διαγενεαλογικούς οικογενειακούς παράγοντες. Αυτή η προσέγγιση εμπλουτίζεται από την παράδοση της παρατήρησης βρέφους και τις κλινικές δεξιότητες τις οποίες καλλιέργησε.

 Υπάρχουν κοινά στοιχεία στην εργασία αυτού του τύπου που μπορούν να συνοψιστούν με χρήσιμο τρόπο. Η εστίαση στη σχέση γονιού-παιδιού, και ειδικότερα στις διαδικασίες επικοινωνίας ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, και η αποτυχία στην κατανόηση, είναι κεντρικής σημασίας. Για να κατανοηθούν τα κυρίαρχα άγχη που  παρεισφρύουν στην εμπερίεξη και στην αμοιβαιότητα στην οικογένεια απαιτείται η μελέτη της σχέσης που η οικογένεια κάνει με τον κλινικό. Με αυτή συνδέεται η προσοχή του θεραπευτή στο παιχνίδι του παιδιού και στη συμπεριφορά του, που παρέχουν στοιχεία για τις ασυνείδητες ελπίδες και φόβους που μορφοποιούν την αναπτυσσόμενη προσωπικότητά του και τις σχέσεις του. Η χρήση της παρατήρησης από την πλευρά του θεραπευτή παρέχει ένα μοντέλο δεκτικότητας, σεβασμού και ενδιαφέροντος (σχεδόν περιέργειας) στα όρια του ανεκτού. Αυτή η στάση συνδυάζεται με την εξασφάλιση ξεκάθαρων ορίων, επιζητώντας να εξερευνήσει το νόημα της συμπεριφοράς και να βάλει σε λόγια αυτό που συμβαίνει με τέτοιο τρόπο που να είναι κατανοητός τόσο από τα παιδιά όσο και από τους ενήλικες. Κάποια αλλαγή μπορεί να επιτευχθεί αρκετά γρήγορα, εάν τόσο τα άγχη των παιδιών όσο και τα άγχη των γονιών γίνουν κατανοητά, και συνοψιστούν (Emanuel, L., 2006).

Κλινικό πλαίσιο

Το κλινικό πλαίσιο, όπως σε κάθε ψυχαναλυτική παρέμβαση, καθορίζεται από φυσικούς και ανθρώπινους παράγοντες: συγκεκριμένο χώρο, χρόνο και την ψυχική διαθεσιμότητα του ψυχοθεραπευτή. Το είδος της παρεχόμενης θεραπείας μπορούμε να το θεωρήσουμε ως σύντομη εστιασμένη θεραπεία που εξασφαλίζει ένα χώρο για να σκεφθεί κανείς μαζί με τους γονείς για τις αγχογόνες καταστάσεις που δημιουργούνται στο σπίτι με το βρέφος/νήπιο. Οι γονείς έρχονται με σκοπό να αναφερθούν σε συγκεκριμένα συμπτώματα και ανησυχίες τους. Η προσεκτική παρατήρηση της συμπεριφοράς του βρέφους/νηπίου προς τον ψυχοθεραπευτή και τους γονείς είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για την κατανόηση της συνειδητής και ασυνείδητης επικοινωνίας ανάμεσα στα παιδιά, τους γονείς και τον ψυχοθεραπευτή. Η παρατήρηση σ’ όλα τα επίπεδα διευκολύνει την προώθηση  ψυχικών  καταστάσεων που προάγουν την σκέψη.  Στην πραγματικότητα,  προάγεται  η δυνατότητα των γονιών να παρατηρούν τους ίδιους και τα παιδιά τους.

Η ικανότητα του θεραπευτή για λεπτομερή παρατήρηση των όσων συμβαίνουν στην συνεδρία του επιτρέπουν να κάνει συνδέσεις ανάμεσα στις συμπεριφορές του παιδιού και σε ότι απασχολεί τους γονείς, έτσι ώστε να διευκολύνει τους γονείς να παρατηρήσουν μαζί του και να δουν ‘με καινούργια ματιά’ τα προβλήματα του παιδιού τους.

Συχνότητα και διάρκεια

Η μέχρι τώρα εμπειρία δείχνει ότι πέντε έως δέκα εβδομαδιαίες ή δεκαπενθήμερες συνεδρίες, φαίνεται να εξυπηρετούν το θεραπευτικό στόχο της άμεσης και έγκαιρης παρέμβασης, απουσία σοβαρής ψυχοπαθολογίας των γονέων. Η σύντομη αυτή παρέμβαση μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μακροχρόνια θεραπεία, όταν οι ανάγκες το καλούν.

Στρατηγική υλοποίησης                                                                                                                  

Τα κύρια βήματα της στρατηγικής υλοποίησης του προγράμματος περιλαμβάνουν:

Έρευνα και συλλογή πληροφοριών: Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, προετοιμασία έκθεσης στις τεκμηριωμένες καλές πρακτικές.

Σχεδιασμός: Καθορισμός των δεξιοτήτων προς εκμάθηση, διατύπωση και αλληλουχία των στόχων, αναγνώριση των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, έλεγχος της δυνατότητας εφαρμογής

Ανάπτυξη της προκαταρκτικής μορφής του προγράμματος: προετοιμασία των εκπαιδευτικών υλικών, διαδικασιών και εργαλείων αξιολόγησης

Προκαταρκτικός έλεγχος πεδίου: το πρόγραμμα δίνεται σε λίγα άτομα του πληθυσμού-στόχου. Συλλέγονται και αναλύονται συνεντεύξεις, δεδομένα παρατήρησης και ερωτηματολογίων

Κύρια προγραμματική αναθεώρηση: Με βάση τα αποτελέσματα του προκαταρκτικού ελέγχου πεδίου

Κύριος έλεγχος πεδίου: Το πρόγραμμα δίνεται σε περίπου τον διπλάσιο πληθυσμό σε σχέση με τον προκαταρκτικό έλεγχο πεδίου. Συλλέγονται τα ποσοτικά δεδομένα των συμμετεχόντων πριν από και μετά τις παρεμβάσεις. Εξετάζονται τα αποτελέσματα αναφορικά με τους στόχους του προγράμματος και συγκρίνονται με την ομάδα σύγκρισης

Λειτουργική προγραμματική αναθεώρηση: Με βάση τα αποτελέσματα του κύριου ελέγχου πεδίου

Λειτουργικός έλεγχος πεδίου: Το πρόγραμμα δίνεται σε περίπου τον διπλάσιο πληθυσμό σε σχέση με τον κύριο έλεγχο πεδίου. Συλλέγονται και αναλύονται συνεντεύξεις, δεδομένα παρατήρησης και ερωτηματολογίων

Τελική προγραμματική αναθεώρηση: Με βάση τα αποτελέσματα του λειτουργικού ελέγχου πεδίου

Διάχυση και υλοποίηση: Το πρόγραμμα μοιράζεται με άλλους και υλοποιείται όπου κρίνεται κατάλληλο

 

Πιθανά εμπόδια στην υλοποίηση του έργου είναι: 1. τα δυναμικά της ομάδας, δεδομένου ότι υπάρχει ο κίνδυνος η εκπαίδευση να χωρίσει την ομάδα των επαγγελματιών υγείας, με την υπευθυνότητα να αφήνεται και να αναλαμβάνεται από τους εκπαιδευμένους επαγγελματίες 2. Οι δυσκολίες στρατολόγησης του πληθυσμού-στόχου 3. Οι τυχόν δυσκολίες προσβασιμότητας εγκαθίδρυσης και διατήρησης της συνεργασίας μεταξύ των φορέων. 

Επιστημονική δραστηριότητα προγράμματος                                                                              

Εκπαίδευση του προσωπικού του προγράμματος (10 άτομα) από τον εκτελεστικό υπεύθυνο και ειδικούς της αλλοδαπής με διεθνή αναγνώριση στη φιλοσοφία, σχεδιασμό, υλοποίηση και αξιολόγηση της παρέμβασης σε οικογένειες με βρέφη και νήπια

Κλινική εποπτεία του προσωπικού από τον εκτελεστικό υπεύθυνο του προγράμματος στις θεραπευτικές τεχνικές 

Εκπαίδευση 4 θεραπευτών από τον εκτελεστικό υπεύθυνο στη φιλοσοφία, σχεδιασμό, υλοποίηση και αξιολόγηση της θεραπευτικής εργασίας με ομάδες νηπίων-γονέων

Εκπαίδευση-ευαισθητοποίηση  8-10 επαγγελματιών ψυχικής υγείας μέσω βιντεοσκοπημένων συνεδριών και μελέτης της λειτουργίας και των θεραπευτικών παρεμβάσεων στη φιλοσοφία, σχεδιασμό, υλοποίηση και αξιολόγηση της θεραπευτικής εργασίας με ομάδες νηπίων-γονέων

Κλινική μελέτη αποτελεσματικότητας της βραχείας προληπτικής παρέμβασης σε 45 οικογένειες με βρέφη και νήπια (15 οικογένειες το πρώτο έτος)

Κλινική μελέτη αποτελεσματικότητας της θεραπευτικής εργασίας με ομάδες νηπίων-γονέων (10 οικογένειες ανά έτος)

Παραγωγή και ψηφιοποίηση εγχειριδίου υλοποίησης (manual) της βραχείας προληπτικής παρέμβασης σε οικογένειες με βρέφη και νήπια (0-5 ετών) και της θεραπευτικής εργασίας με ομάδες νηπίων (1-3 ετών)-γονέων

Οργάνωση ημερίδων με μετακλήσεις διεθνώς αναγνωρισμένων ειδικών  που εφαρμόζουν επί σειρά δεκαετιών τις τεχνικές πρώιμης θεραπευτικής παρέμβασης σε οικογένειες με βρέφη και νήπια (π.χ. Tavistock Clinic http://www.tavistockandportman.nhs.uk/ ) και θεραπευτικής εργασίας με ομάδες νηπίων-γονέων (π.χ. Anna Freud Centre http://www.annafreud.org/

Το πρόγραμμα πραγματοποιείται με δωρεά από το ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος www.SNF.org

                                                                                                          μάθετε περισσότερα....